Romanica Wratislaviensia, LII

Romanica Wratislaviensia LII Rédacteurs du volume – Elżbieta Skibińska et Davide Artico

Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego

Wrocław 2005

(Acta Universitatis Wratislaviensis No 2810)

Table des matières

LINGUISTIQUE

• Célia BERNEZ, Adjectifs chromatiques et construction morphologique en français 9
• Elżbieta BIARDZKA, Guillemets, italiques et deux-points : « solitaires typographiques du Monde » 21
• Magdalena DAŃKO, Quelques grandes théories de l'acquisition du langage dans la perspective interactionniste 29
• Monika GRABOWSKA, L'interaction et la politesse dans les romans de Boris Vian et leur traduction polonaise 39
• Stefan KAUFMAN, Le terme : unité du discours spécialisé, du lexique spécialisé et de la description terminographique 53
• Natalia PAPROCKA, Les erreurs relatives engendrées par les éléments culturels dans les traductions de textes pragmatiques français réalisées par des étudiants polonais 63
• Monika SZMULEWSKA, Language testing nell'insegnamento-apprendimento dell'italiano come LS 77
• Witold UCHEREK, Remarques sur la traduction en polonais de la locution au fil de suivie d'un nom non temporel 93

LITTÉRATURE

• Ludovico FULCI, Pirandello, Manzoni e la storia 107
• Maurizio MAZZINI, Il fascino delle rive del nord Europa e i suoi riflessi letterari nella prosa del primo Novecento : da Balbec a Travemünde 119
• Maja PAWŁOWSKA, Jean-Pierre Camus, l'évêque romancier 133

Résumés :

• Célia BERNEZ, Adjectifs chromatiques et construction morphologique en français 9

Summary

CHROMATIC ADJECTIVES AND MORPHOLOGICAL CONSTRUCTION IN FRENCH

This article is about the means provided by language to build new lexical items to name colours.

Morphologically speaking some of those words involve a noun in the process of con-struction; semantically, a relation of comparison is made between the entity whose name is used and the property denoted by the new item.

But two different morphological operations are possible: either conversion (like orange, rose) or composition (like for rose sparadrap, vert prairie).

The object of this presentation is to describe the reason why a specific operation is chosen. It appears that each entity (object of the world) has a certain number of properties; they can be ranked according to their degree of stereotypy and it is the place occupied by the prop­erty that will determine the choice of the morphological operation.

To create a word of colour by conversion (like orange), the property must be the most stereotypical of the entity; otherwise, a semantic support will be necessary, on the one hand if the property is not stereotypical (rose bonbon) and on the other hand if several properties share the same degree of stereotypy (bleu bahamas).

• Elżbieta BIARDZKA, Guillemets, italiques et deux-points : « solitaires typographiques du Monde » 21

Streszczenie

CUDZYSŁÓW, KURSYWA I DWUKROPEK: SAMOTNE ZNAKI TYPOGRAFICZNE W GAZECIE LE MONDE

Autorka omawia rodzaje i funkcje znaków typograficznych, które we francuskiej gaze­cie Le Monde mogą występować samodzielnie, bez towarzystwa innych znaków. Chodzi o cu­dzysłów, kursywę i dwukropek. Zdaniem autorki znaki te pojawiają się w dwóch seriach kon­tekstów: w pierwszej serii typografia sygnalizuje pewien dystans do cytowanych słów, w dru­giej zaś dystans ten zanika. Szczególny stosunek dziennikarza do cytowanego słowa (i użycie znaku typograficznego) może wynikać z chęci szczególnego potraktowania jego znaczenia, przynależności do jakiegoś charakterystycznego sposobu mówienia (język więźniów, policyj­ny, polityczny, uczniowski) lub z chęci zaznaczenia miejsca cytatu w hierarchii cytowanych wypowiedzi prasowych. Znaki typograficzne w serii drugiej nie wyrażają dystansu dziennika­rza wobec jakiegoś słowa, lecz oddzielają tekst techniczny, dziennikarski (paratekst) od wła­ściwego tekstu informacyjnego. Praca oparta jest na Bachtinowskiej teorii polifonii językowej i stanowi element szerszego projektu badawczego poświęconego rodzajom i funkcjom przy­toczeń prasowych na przykładzie francuskiego dziennika Le Monde.

• Magdalena DAŃKO, Quelques grandes théories de l'acquisition du langage dans la perspective interactionniste 29

Streszczenie

KILKA ZNACZĄCYCH TEORII PRZYSWAJANIA JĘZYKA W PERSPEKTYWIE INTERAKCYJNEJ

Autorka prezentuje kilka największych teorii dotyczących przyswajania języka poprzez interakcje werbalne między członkami danej wspólnoty językowej. W 1875 roku Whitney odrzuca teorię Darwina, uznając, iż język nie jest funkcją biologiczną człowieka, lecz tworem jednocześnie indywidualnym i społecznym. Porównując instynktowną zdolność chodzenia i nabytą zdolność mówienia, Sapir akcentuje, podobnie jak Whitney, główną rolę interakcji werbalnych, między bardziej i mniej doświadczonymi członkami danej wspólnoty językowej, w rozwijaniu kompetencji lingwistycznych i komunikacyjnych. Według Jespersena, aby ba­dać proces przyswajania języka, należy koncentrować się nie tylko na obserwacji wypowie­dzi dzieci (podmiot mniej doświadczony), ale również na analizie wypowiedzi do nich kiero­wanych przez dorosłych (podmiot bardziej doświadczony). Relacja i rozwój interakcji między nimi jest bardzo ważnym elementem procesu przyswajania języka. Vygotski potwierdza tę teorię w swoich badaniach, wysuwając koncepcję „sfery potencjalnego rozwoju”, której isto­tą jest właśnie współpraca między ekspertem i początkującym. Adaptując teorię Vygotskiego, Bruner podkreśla, że cechą wyróżniającą człowieka jest nie tylko zdolność uczenia się, ale także zdolność nauczania. Jeśli dziecko ma wrodzoną predyspozycję do przyswajania języka, to ta predyspozycja wymaga solidnego uporządkowania ze strony towarzyszącego dziecku dorosłego. Podsumowując: aby analizować proces przyswajania języka, niezbędne jest zwrócenie uwagi na naturę i rozwój specyficznych interakcji oraz relację, jaka tworzy się mię­dzy ekspertem i początkującym (nauczającym i uczącym się) w danej sytuacji, w danym kon­tekście. W ten oto sposób interakcja werbalna przestała być postrzegana jako tło procesu przy­swajania języka, lecz stała się jego głównym elementem.

• Monika GRABOWSKA, L'interaction et la politesse dans les romans de Boris Vian et leur traduction polonaise 39

Streszczenie

INTERAKCJA I GRZECZNOŚĆ W POWIEŚCIACH BORISA VIANA I ICH PRZEKŁADZIE NA POLSKI

Artykuł poświęcony jest interakcjom w trzech powieściach Borisa Viana (L'Écume des jours, L'Arrache-coeur i L'Herbe rouge) i ich tłumaczeniu na język polski przez Marka Pu-szczewicza. Przez intrakcję słowną rozumiemy wzajemną akcję o charakterze społecznym obejmującą wiedzę społecznie skonwencjonalizowaną, rzeczywistość społeczną i język. Ar­tykuł obejmuje swoim zasięgiem również interakcje pozasłowne wyrażone w opisach postaw lub zachowań oraz w narracji wydarzeń.

Interakcja regulowana jest zasadą współpracy Grice'a i wiąże się z zastosowaniem różnorakich konwencji grzecznościowych, których rolą jest łagodzenie odstępstw od tej zasady czynionych w imię ochrony wizerunku pozytywnego lub negatywnego jednego z mówiących. Boris Vian zdecydowanie przekracza granice wyznaczone przez zasady obowiązujące w społeczeństwie francuskim XX wieku, co w jego utworach staje się źródłem nieustannego zaskoczenia i komizmu. Jest to trudne wyzwanie dla tłumacza, szczególnie dlatego, że interakcja osadzona jest w kulturze danej społeczności językowej.

Autorka porównuje interakcje w powieściach Borisa Viana z efektem osiągniętym w przekładzie, zarówno jeśli chodzi o stopień oddalenia od konwencji społeczno-językowych, jak i ich rolę w tekście powieści.

• Stefan KAUFMAN, Le terme : unité du discours spécialisé, du lexique spécialisé et de la description terminographique 53

Streszczenie

TERMIN: JEDNOSTKA KOMUNIKACJI SPECJALISTYCZNEJ, LEKSYKI SPECJALISTYCZNYCH ODMIAN JĘZYKA I OPISU TERMINOLOGICZNEGO

Autor omawia różnice między terminem, oznaczeniem pojęcia i jednostką opisu termi­nologicznego a, z jednej strony, specjalistycznym wyrazem tekstowym, z drugiej - wyrazem - leksemem specjalistycznych odmian języka. Rozróżnienia te, często pomijane w literaturze przedmiotu, pozwalają z jednej strony ukazać we właściwym świetle niektóre twierdzenia klasycznej teorii terminologii (niezmienność terminu, brak polisemii i synonimii, pojęcie jako wyłączne znaczenie terminu) jako cechy terminu, celu działalności terminologicznej, nie zaś wyrazu tekstowego lub leksemu specjalistycznego. Z drugiej strony rozróżnienie leksemu specjalistycznego i terminu pociąga za sobą pewne konsekwencje dotyczące budowy zbioru danych terminologicznych (słownika), w szczególności - konieczność dodania do dwóch istniejących poziomów opisu: pojęciowego i dotyczącego terminów, poziomu nowego, dotyczą­cego leksemów specjalistycznych.

• Natalia PAPROCKA, Les erreurs relatives engendrées par les éléments culturels dans les traductions de textes pragmatiques français réalisées par des étudiants polonais 63

Streszczenie

BŁĘDY WZGLĘDNE DOTYCZĄCE ELEMENTÓW KULTUROWYCH W STUDENCKICH TŁUMACZENIACH TEKSTÓW UŻYTKOWYCH Z FRANCUSKIEGO NA POLSKI

Celem autorki jest analiza błędów względnych, czyli wynikających z nieprzestrzegania zaleceń i potrzeb zleceniodawcy, w polskich przekładach francuskich tekstów użytkowych. Analiza obejmuje te błędy względne, które są rezultatem nieprzestrzegania lub nieuwzglę­dnienia warunków odbioru przekładu (celu i odbiorcy), a dokładniej - te, które powstają w ze­tknięciu z elementami kulturowymi obcymi dla odbiorców przekładu. Tłumacz, napotykając taki element, musi zadecydować, jak z nim postąpić: zostawić, zastąpić innym, objaśnić lub pominąć. Każda jego decyzja pociąga za sobą kolejne wybory, które, gdy nie są adekwatne do sytuacji przekładu, mogą wywołać błędy względne.

• Monika SZMULEWSKA, Language testing nell'insegnamento-apprendimento dell'italiano come LS 77

Streszczenie

SPRAWDZANIE I OCENIANIE UMIEJĘTNOŚCI W PROCESIE NAUCZANIA-UCZENIA SIĘ JĘZYKA WŁOSKIEGO

Zagadnienia kontroli i oceny w nauczaniu języków obcych stanowią jeden z trudniej­szych elementów pracy dydaktycznej. Autorka przybliża tematykę language testing w odnie­sieniu do nauczania-uczenia się gramatyki włoskiej, opierając się na założeniach nowoczesnej glottodydaktyki i odnosząc się do wytycznych zawartych w odpowiednich dokumentach Ra­dy Europy, a kończąc na publikacji wyników badań prowadzonych w zakresie efektywności kontroli bieżącej i okresowej. W pierwszej części artykułu poruszone zostały kwestie ogólne dotyczące kontroli i oceniania oraz ich funkcji, rodzajów testów i kryteriów ich poprawności; druga dotyczy praktycznego wymiaru procesów kontroli i oceniania w świetle badań prowa­dzonych wśród studentów.

• Witold UCHEREK, Remarques sur la traduction en polonais de la locution au fil de suivie d'un nom non temporel 93

Streszczenie

O POLSKICH PRZEKŁADACH KONSTRUKCJI A U FIL DE + RZECZOWNIK NIECZASOWY

W artykule badane są polskie tłumaczenia francuskich konstrukcji: przyimek au fil de + rzeczownik nieczasowy (Nnt). W pozycji rzeczownika występują w zgromadzonym korpusie przede wszystkim nazwy różnych czynności, procesów i stanów oraz wyraz eau (‘woda'). Z analizy przekładów wynika, że w polszczyźnie brakuje takich odpowiedników, które mia­łyby zarówno zbliżone znaczenie, jak i dystrybucję. Na wybór odpowiednika francuskiej kon­strukcji au fil de + Nnt ma wpływ semantyzm rzeczownika poprzyimkowego oraz to, czy kon­tekst implikuje jedynie powtarzalność danej czynności, czy też jej intensyfikację.

• Ludovico FULCI, Pirandello, Manzoni e la storia 107

Résumé

PIRANDELLO, MANZONI ET L'HISTOIRE

Dans le présent article on étudie les corrélations entre la nouvelle de Pirandello La trage­dia di un personaggio [La tragédie d'un personnage] et la vogue „manzonienne", avec une référence particulière à ce qu'on peut définir „question du temps historique dans la narration”. Une telle question est explicitement posée par le héros principal de la nouvelle, qui déclare avoir un système (celui d'une lunette retournée) pour éloigner les événements présents en les plaçant dans un temps lointain.

Pour l'auteur du présent article, il s'agirait d'une prise de distance par rapport aux positions de Benedetto Croce - critique sévère de l'essai sur l'Humorisme de Pirandello et défenseur de sa fameuse théorie selon laquelle „toute histoire est actuelle”. Le héros principal de la nouvelle de Pirandello, qui est un philosophe, renverse le postulat de Croce et suggère que dans un récit historique il y a des stratégies pour s'éloigner d'une source actuelle de préoccupations, d'inquiétudes et de soucis, justement parce que le présent, en tant que tel, est vivant et fait souffrir.

• Maurizio MAZZINI, Il fascino delle rive del nord Europa e i suoi riflessi letterari nella prosa del primo Novecento : da Balbec a Travemünde 119

Streszczenie

FASCYNACJA WYBRZEŻEM PÓŁNOCNEJ EUROPY I JEJ ŚLADY W PROZIE POCZĄTKU XX WIEKU: Z BALBEC DO TRAVEMÜNDE

Świat antyczny nie znał fascynacji morzem. Nie ma jej śladów nawet w Odysei, morskim eposie par excellence. Literatura rzymska z kolei ugruntowała obraz Morza Śródziemnego, który ciążył na swobodnej, osobistej percepcji krajobrazu śródziemnomorskiego ze strony podróżników do XIX wieku. Chrześcijaństwo upowszechniło przerażający obraz morza i wybrzeża jako reliktu po potopie, znaku winy człowieka i ostrzeżenia przed boskim gniewem. Na przełomie XVII i XVIII wieku w Holandii narodził się podziw dla morza i ludzi, którzy z niego żyją, ale „odkrycie morza”, jego piękna i walorów leczniczych zawdzięczamy XVIII-wiecznej Anglii. Prymat północnego wybrzeża przetrwał do połowy XIX wieku, ale można dostrzec fascynację nadmorskim krajobrazem północnym jeszcze w takich arcydziełach pro­zy pierwszej połowy XX wieku, jak W poszukiwaniu straconego czasu M. Prousta, w którym kąpielisko Balbec jest miejscem odkrywania fałszu świata, zmienności ról społecznych i gry pozorów, oraz Buddenbrookowie T. Manna, gdzie plaża w Travemünde staje się przestrzenią przelotnego marzenia Toni o możliwości kształtowania własnego losu.

• Maja PAWŁOWSKA, Jean-Pierre Camus, l'évêque romancier 133

Streszczenie

JEAN-PIERRE CAMUS, BISKUP ROMANSOPISARZ

Biskup Jean-Pierre Camus, jeden z czołowych romansopisarzy pierwszej połowy XVII wieku, pisarstwo swoje traktował jako posłannictwo i dążył do zastąpienia popularnych wów­czas romansów powieścią pobożną, by w ten sposób ewangelizować zwyczajowych czytelni­ków tego typu lektur. Bycie duszpasterzem i romansopisarzem było w owych czasach z zało­żenia sprzeczne, gdyż Kościół potępiał powieści, uważając je za demoralizujące. Utwory swo­je Camus opatrywał wstępem lub posłowiem, w których rekomendował dzieła jako moralnie pożyteczne oraz ostro potępiał współczesne mu romanse i ich autorów. Krytyka romansu, przeważająca w wypowiedziach teoretycznych Camusa, nie jest jednak pełna. Pewne zawar­te w nich uwagi ukazują jego fascynację tym gatunkiem oraz przyjemność, jaką czerpał ze swej twórczości. Uwarunkowania etyczne i estetyczne czasów, w których tworzył Camus, sprawiły, iż jego autentyczna skłonność pisarska została ukryta pod swoistą autokreacją, ma­jącą na celu zjednanie mu przychylności moralistów. Pragnienie Camusa, by zadowolić kry­tyków, ukazuje siłę oddziaływania konwencji etycznych i literackich w jego epoce. Wypowie­dzi, w których popiera on romans, są natomiast dowodem na siłę oddziaływania i atrakcyj­ność gatunku oraz zapowiadają jego przyszły sukces.