Romanica Wratislaviensia, LI

Romanica Wratislaviensia LI Volume dédié au Professeur Józef Heistein à l'occasion de ses 80 ans

Rédacteurs du volume – Justyna Łukaszewicz et Stefan Kaufman

Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego

Wrocław 2004

(Acta Universitatis Wratislaviensis No 2667)

Table des matières

LINGUISTIQUE

• Davide ARTICO, Lessico di origine germanica nell'italiano medievale 9
• Elżbieta BIARDZKA, Le « Monde » du déjà dit. Typographie au service de l'hétérogénéité énonciative dans la presse 23
• Monika GRABOWSKA, Quelques remarques sur la place des pronoms de la troisième personne dans l'interaction verbale 33
• Stefan KAUFMAN, Le microsystème notionnel du tourisme et sa description terminographique 49
• Claire RÉTAT-FRYDRYSZAK, La philologie romane en Europe centrale et en France au XIX^e siècle 75
• Elżbieta SKIBIŃSKA, Traduire en polonais on dans sa spécificité delermienne: une tâche impossible ? 83
• Regina SOLOVÁ, L'humour vianesque dans les traductions polonaises 101
• Witold UCHEREK, La construction à + adjectif + coups + de dans la traduction polonaise 119

LITTÉRATURE

• Katarzyna BIERNACKA-LICZNAR, Due vite due realtà : il caso di Pascal D'Angelo – il poeta sconosciuto? 141
• Bruno DONDERI, Images de la Révolution américaine dans le roman Honorine Clarins de P.J.-B. Nougaret 151
• Ludovico FULCI, Forme, temi e caratteri della filosofia italiana dal Medioevo agli inizi dell'età contemporanea 165
• Joanna JAKUBOWSKA-CICHOŃ, L'incomplétude dans Moderato Cantabile de Marguerite Duras – aspects linguistiques 179
• Diana KOZIŃSKA-DONDERI, Tra parole e immagini – Itinerari artistici di Joanna Pollakówna 193
• Maurizio MAZZINI, Mont-Oriol : come ti invento una città termale 201
• Maja PAWŁOWSKA, La vérité et la vraisemblance, l'histoire et le roman dans quelques écrits théoriques du XVII^e siècle (Camus, d'Aubignac, Huet) 213

Résumés :

• Davide ARTICO, Lessico di origine germanica nell'italiano medievale 9

Streszczenie

NIEKTÓRE PRZYKŁADY LEKSYKALNYCH WPŁYWÓW JĘZYKÓW GERMAŃSKICH NA ŚREDNIOWIECZNE JĘZYKI ROMAŃSKIE W ITALII

Zagadnienie leksykalnych wpływów języków germańskich na włoski jest bardzo złożone pod względem synchronicznym i diachronicznym. Z jednej strony bowiem wpływy zaczęły się już w V w. n.e. i trwają do dziś, z drugiej zaś nie dotyczą tylko nowości technicznych, lecz rów­nież dziedzin, w których od dawna istnieje bogate słownictwo romańskie.

W artykule omówione są cztery odrębne problemy historii języka, a mianowicie: wpływ średniowiecznej dwubiegunowej kultury romańsko-germańskiej na języki Półwyspu Apeniń­skiego do VIII wieku, funkcje denotacyjne i konotacyjne zapożyczeń z języków germańskich, poszczególne aspekty fonologiczne w procesie przekształcania germańskich wyrazów w języ­kach romańskich Italii oraz przykłady germańskich zapożyczeń w języku toskańskim w XIII w.

Nieunikniony problem metodologiczny związany z badaniami w tym zakresie stanowi brak oryginalnych tekstów w językach germańskich, którymi posługiwano się w wiekach średnich na Półwyspie Apenińskim. Z tego powodu przykładowe wyrazy analizowane w artykule są forma­mi zrekonstruowanymi lub pochodzą ze średniowiecznych tekstów germańskich odnalezionych w innych krajach Europy.

• Elżbieta BIARDZKA, Le « Monde » du déjà dit. Typographie au service de l'hétérogénéité énonciative dans la presse 23

Streszczenie

TYPOGRAFIA NA USŁUGACH POLIFONII. NA PRZYKŁADZIE DZIENNIKA „LE MONDE”

Autorka zajmuje się znakami typograficznymi stosowanymi w renomowanym francuskim dzienniku „Le Monde”. Jej zdaniem znaki te mają przede wszystkim za zadanie uwypuklić polifoniczny charakter zawartego w gazecie przekazu informacji. Polifonia rozumiana jest tu za Bachtinem jako właściwość każdego tekstu. Słowa, których używa nadawca, nigdy nie są słowami nowymi - już gdzieś, kiedyś przez kogoś zostały wypowiedziane i echa tych wcześniejszych wypowiedzi pobrzmiewają w wypowiedzi właśnie tworzonej. Nadawca może jedy­nie bardziej lub mniej świadomie i bardziej lub mniej jednoznacznie sygnalizować odbiorcy, że w jego tekście chodzi o słowo cudze, jedynie przytoczone. Wyznacznikami tej „cudzości” w analizowanej gazecie są dwa rodzaje znaków: cudzysłów i kursywa.

W wielu kontekstach różnych przytoczeń (mowa niezależna, tzw. wyspy tekstowe) te dwa znaki współwystępują. Chodzi wtedy o graficzne wyróżnienie słów cytowanych „na żywo”, bezpośrednio i natychmiast, w niewielkim odstępie czasowym między ich wypowiedzeniem a ich publikacją.

W innych kontekstach występuje jedynie cudzysłów, kursywa zaś zanika. Należy tu rozróżnić trzy sytuacje. W pierwszej chodzi o przytoczenie czyjejś wypowiedzi lub sformułowania, które nie ma już charakteru newsa, lecz, kojarzone z określoną sytuacją komunikacyjną, zostaje przechowane w magazynie społecznej świadomości językowej i dzięki temu przytoczo­ne w wypowiedzi właśnie tworzonej. W drugiej sytuacji mamy do czynienia z zabiegiem dziennikarskim - rodzajem „przytoczenia z przytoczenia”. Krótko mówiąc, w tytule lub w podtytule dziennikarz umieszcza w cudzysłowie cytat z obszerniejszych cytatów zamieszczonych w tekście głównym. Wreszcie w trzeciej sytuacji, która dotyczy jedynie „wysp tekstowych”, cu­dzysłów odsyła do pewnego dziennikarskiego metajęzykowego komentarza odnoszącego się do słów użytych w opisie jakichś zdarzeń - z braku innych, „lepszych” słów - których ade­kwatność, z różnych powodów, budzi wątpliwości. W tym ostatnim przypadku głos dzienni­karza zdecydowanie wzmacnia silnie polifoniczny charakter prasowego tekstu.

Tekst prasowy zdaje się reżyserować i przedstawiać rodzaj rozpisanego na wiele głosów spektaklu słowa.

• Monika GRABOWSKA, Quelques remarques sur la place des pronoms de la troisième personne dans l'interaction verbale 33

Streszczenie

KILKA UWAG NA TEMAT ZAIMKÓW TRZECIEJ OSOBY W INTERAKCJI SŁOWNEJ

W teorii Emile'a Benveniste'a zaimek il pełni w pewnej mierze funkcję służebną wo­bec je i tu. W niniejszym artykule pragniemy udowodnić, że zaimek trzeciej osoby nie jest wyłączony z interakcji. Na przykładach zaczerpniętych ze sztuki teatralnej Rogera Vitraca Victor ou les enfants au pouvoir (1928) pokazujemy, że il może zastąpić zarówno pierwszą, jak i drugą osobę. Rozważania te prowadzą nas do próby opracowania stereotypu zaimka trzeciej osoby w interakcji słownej.

• Stefan KAUFMAN, Le microsystème notionnel du tourisme et sa description terminographique 49

Summary

THE CONCEPTUAL FIELD OF THE TOURISM AND ITS TERMINOGRAPHICAL DESCRIPTION

The article is an attempt to show the way that leads from the data found in the documents towards the terminographical description which respects the place of certain concepts in the conceptual system of their subject field and their relation with other concepts. The analysis of two conceptual fields of the subject field of tourism, the classification of the travellers and the divisions of the tourism are based on two fragments of Recommendations on Tourism Statistics published by World Tourism Organization (in French). Drawing up the con­ceptual network of each field and comparing them in one chart allows to propose the entries for a dictionary, taking into account the place of each concept in the system. The conclusions concerning the usefulness and the modes of applying different analytic categories (dependent and independent characteristics, generic relation, conjunction and disjunction of the con­cepts) and the influence which the application of them can have on the definition. Moreover, the analysis of the field “tourism” shows that the main rule of classification is the “point of view” of the tourism organisers, what in some points leads to upsetting the purely logical criteria.

• Claire RÉTAT-FRYDRYSZAK, La philologie romane en Europe centrale et en France au XIX^e siècle 75

Summary

ROMANCE PHILOLOGY IN FRANCE AND CENTRAL EUROPE IN THE 19th CENTURY

Philological studies belong to an old cultural tradition shared by countries of Western as well as Eastern and Central Europe, but Romance philology has emerged as a science and a discipline during the 19th century, when Germany politically dominated the central area of Europe. In spite of various attempts made by French scientific and political personalities all along the 19th century, the French institutions have failed to adopt the “^tGerman” model of Romance philology. The German cultural influence in this field has been much more powerful in the central part of Europe. As a matter of fact, the word “philology” is until now largely used to designate a science, a field of studies and the institutions in which this type of research and studies is carried out, whereas it is rarely used in France where it refers to a very limited field of scientific research on texts.

• Elżbieta SKIBIŃSKA, Traduire en polonais on dans sa spécificité delermienne: une tâche impossible ? 83

Streszczenie

ON PHILIPPE'A DELERMA W POLSKIM PRZEKŁADZIE

Ze względu na swoje uzależnienie od kontekstu, umożliwiające różne interpretacje odniesień, francuski zaimek nieosobowy on może stanowić interesujący środek konstruowania świata przedstawionego. Przykładem jest jego wykorzystanie przez Philippe'a Delerma w zbio­rze miniopowiadań La première gorgée de bière et autres plaisirs minuscules, gdzie on jest jedy­nym elementem odsyłającym do głównej postaci. Jednocześnie zaś te możliwości interpreta­cyjne zaimka mogą stanowić źródło trudności w przekładzie. Celem artykułu jest sprawdzenie, jak różne sposoby tłumaczenia zaimka on funkcjonują w przekładzie opowiadania Inhalation.

• Regina SOLOVÁ, L'humour vianesque dans les traductions polonaises 101

Streszczenie

HUMOR BORISA VIANA W POLSKICH PRZEKŁADACH

Autorka próbuje odpowiedzieć na pytanie, czy i w jakim stopniu humor słowny Borisa Viana jest przekładalny. Klasyfikacja i analiza gier słownych, neologizmów, zniekształceń dziecięcych wyliczanek oraz nazw własnych ukazuje przede wszystkim wielość strategii stosowa­nych przez tłumaczy (zachowanie sensu i/lub mechanizmu oryginału, kompensacja itp.). Nie­liczne potknięcia tłumaczy nie zaburzają humorystycznego wydźwięku powieści Viana, o czym świadczą przytoczone recenzje młodych polskich czytelników.

• Witold UCHEREK, La construction à + adjectif + coups + de dans la traduction polonaise 119

Streszczenie

KONSTRUKCJA Á + PRZYMIOTNIK + COUPS + DE W TŁUMACZENIU NA JĘZYK POLSKI

Przedmiotem artykułu jest francuska konstrukcja à + przymiotnik + coups + de. W szczególności chodzi o ustalenie paradygmatu przymiotnikowego, tzn. określenie, jakie przymiotniki mogą wystąpić w charakterze rozwinięcia rzeczownika coups. Analiza korpusu wykazuje, że paradygmat ów tworzą grands (à grands coups de), petits (à petits coups de), longs (à longs coups de) i larges (à larges coups de). Najczęściej występującą konstrukcją jest à grands coups de. Z analizy polskich przekładów konstrukcji à + przymiotnik + coups + de wynika brak kategorialnych algorytmów przekładowych, ponieważ nie ma w polszczyźnie odpowie­dników o podobnym znaczeniu i dystrybucji. Tłumacząc à grands coups de, należy w pierw­szej kolejności wybrać odpowiednik rzeczownika coup. Na ów wybór wpływa rzeczownik sta­nowiący prawostronny kontekst à grands coups de. W zależności od sposobu przekładu coup wybiera się odpowiednik przymiotnika grand. W rezultacie otrzymujemy bardzo zróżnicowa­ne odpowiedniki wyrażenia à grands coups de: od grup nominalnych w narzędniku po całe zdania z czasownikiem oddającym częściowo znaczenie tej konstrukcji.

• Katarzyna BIERNACKA-LICZNAR, Due vite due realtà : il caso di Pascal D'Angelo – il poeta sconosciuto? 141

Streszczenie

PASCAL D'ANGELO - POETA NIEZNANY

Artykuł poświęcony jest Pascalowi D'Angelo i historii emigracji włoskiej w Stanach Zjed­noczonych w latach 1910-1921.

Pascal D'Angelo (1894-1932), poeta i pisarz samouk, urodził się w Introdacqua (L'Aquila) w 1894 roku. W 1910 roku wyemigrował razem ze swoim ojcem do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował jako robotnik i odkrył swoje zamiłowanie do poezji. Przybył do Ameryki, jak wielu innych młodych ludzi, z nadzieją na polepszenie swojej sytuacji ekonomicznej i z chęcią zmiany swojego dotychczasowego życia. W 1918 roku podjął pierwsze próby literackie, które nie doczekały się jednak publikacji. Pod koniec 1921 roku zaprezen­tował trzy poezje na konkursie ogłoszonym przez gazetę „The Nation”. Dzięki dyrektorowi czasopisma, Carlowi Van Dorenowi, D'Angelo został zauważony przez amerykańską publiczność. Jego poezje zostały opublikowane i spotkały się z gorącym przyjęciem amerykańskiej krytyki. W 1924 roku ukazała się jego powieść autobiograficzna Son of Italy, w której D'Angelo opisuje swoje rodzinne strony, życie w Abruzzo, jak również swoje życie jako emigran­ta, problemy robotników w Stanach Zjednoczonych.

Życie Pascala D'Angelo jest niezapomnianym przykładem realizacji marzeń biednego włoskiego chłopaka, a zarazem autentycznym głosem emigranta, który ukazuje nam swoje doświadczenia emigracyjne.

• Bruno DONDERI, Images de la Révolution américaine dans le roman Honorine Clarins de P.J.-B. Nougaret 151

Riassunto

IMMAGINI DELLA RIVOLUZIONE AMERICANA NEL ROMANZO HONORINE CLARINS DI P.J.-B. NOUGARET

Nel presente articolo, dopo aver sinteticamente esposto l'argomento, abbiamo citato le opere narrative rappresentative del genere, soffermandoci, in seguito sull'analisi del romanzo Honorine Clarins di Nougaret. Abbiamo trattato dei diversi aspetti della narrazione, sunteggiando a grandi linee l'argomento ed esaminando alcuni aspetti topici e ricorrenti in altre produzioni letterarie. L'immagine dell'America, della Rivoluzione americana e dei suoi principali attori, presente nell'ambito della storia narrata, è stata letta alla luce della confrontazione con altri testi coevi di carattere non finzionale. Dopo queste premesse, abbiamo trat­tato delle „utopie” dell'autore - e della loro fragilità - che si evincono dalle trame del narrato, segnatamente quella riguardante il destino dell'Indiano americano, visto attraverso il prisma di un sostanziale ottimismo da parte del Nostro suggeritogli dalle più recenti conquiste democratiche e libertarie ottenute dai nascenti Stati Uniti d'America.

• Ludovico FULCI, Forme, temi e caratteri della filosofia italiana dal Medioevo agli inizi dell'età contemporanea 165

Summary

FORMS, SUBJECTS AND ASPECTS OF ITALIAN PHILOSOPHY FROM MIDDLE AGES TO THE 20th CENTURY

Why could the Italian philosophy not be conceived? All the peoples in the world have their philosophy, their artistic, literary, religious and cultural tradition. In studying some fundamental aspects of Italian culture, it could be discovered that European nations had been living for a long time according to their own mentality and culture, under the so-called Ancien Régime. Therefore an inquiry about the relevance and the nature of image has to be considered the essence of the philosophical studies in Italy. Here Fine Arts, Religion and alchemy had been manipulating thoughts and things for many centuries.

Why are dialogues, articles, short papers literary forms so typical of the philosophical research after Renaissance? What about self-irony in the Italian theatre? Why is the character of Don Juan so Italian? Perhaps all this has its origin in the new interest of the European philosophy in conceptual dimension of doubt, that gives special forms and aspects to the Italian culture, with its own sensibility to doubt.

• Joanna JAKUBOWSKA-CICHOŃ, L'incomplétude dans Moderato Cantabile de Marguerite Duras – aspects linguistiques 179

Streszczenie

JĘZYKOWE ASPEKTY NIEDOPOWIEDZEŃ W MODERATO CANTABILE MARGUERITE DURAS

Każde dzieło literackie jest ze swej natury niekompletne, co znaczy, że zawiera nieskoń­czoną ilość miejsc niedookreślenia. Roman Ingarden nazywa tekst „szkieletem”, który czytel­nik konkretyzuje według własnych doświadczeń i umiejętności. Umberto Eco natomiast nazywa tekst „mechanizmem leniwym”, który chce powiedzieć tylko tyle, ile musi, aby być zrozumianym. Miejsca niedookreślenia mogą jednak pojawić się w tekście jako element świa­domej strategii dyskursywnej, która ma zachęcić czytelnika do aktywnego udziału w aktuali­zowaniu tekstu. Takie niedopowiedzenia, które można nazwać strategicznymi, są podstawo­wym źródłem napięcia, jakie tworzy się w procesie czytania. Mogą one pojawiać się na róż­nych poziomach utworu: językowym, narracyjnym oraz znaczeniowym. Moderato Cantabile Marguerite Duras jest powieścią, w której niedopowiedzenia strategiczne są cechą dominu­jącą i dotyczą wszystkich poziomów utworu. W warstwie językowej -już na poziomie poszcze­gólnych zdań - można wyróżnić liczne środki, dzięki którym powstają miejsca niedookreślenia utrudniające zrozumienie opowiedzianej historii. Moderato Cantabile nie jest jednak po­wieścią nieczytelną - autorka daje uważnemu czytelnikowi szansę na uzupełnienie części nie­dopowiedzeń. Robi to przede wszystkim za pomocą powtórzenia, które, podobnie jak niedopowiedzenie, jest właściwością każdego dzieła, ale może też być elementem świadomej strategii. W Moderato Cantabile powtórzenia nie są przypadkowe i spełniają przede wszyst­kim funkcję informacyjną: pomagają zrozumieć historię czytelnikowi zdezorientowanemu nadmiarem niedopowiedzeń.

• Diana KOZIŃSKA-DONDERI, Tra parole e immagini – Itinerari artistici di Joanna Pollakówna 193

Résumé

LA PAROLE ET L'IMAGE - ITINÉRAIRES ARTISTIQUES DE JOANNA POLLAKÓWNA

Cet article est consacré à Joanna Pollakówna en tant que critique d'art et, en particulier à ses essais sur la peinture italienne, nés de la reflexion d'une poétesse qui sait joindre, avec bonheur, inspiration poétique, sens esthétique et connaissances techniques. Après avoir fixé les termes de l'ekphrasis comme genre littéraire, possédant une étendue qui dépasse les définitions communes, nous avons essayé d'en retrouver les caractères originels et, en même temps novateurs, à travers la „lecture” de Joanna Pollakówna. Nous avons decelé les traits saillants de sa prose poétique, en proposant au lecteur des échantillons de ses ouvrages - en particulier de Weneckie tęsknoty - où se manifeste sa sensibilité critique ainsi que le pouvoir évocateur de la parole poétique.

• Maurizio MAZZINI, Mont-Oriol : come ti invento una città termale 201

Streszczenie

MONT-ORIOL: JAK WYMYŚLIĆ UZDROWISKO

Powieść Guy de Maupassanta Mont-Oriol zajmuje szczególne miejsce wśród dzieł literackich, których akcja rozgrywa się w uzdrowisku. Powieść ta jest bowiem poświęcona narodzinom i rozwojowi miasta uzdrowiskowego i przypada na ważny okres, w którym bogate, przedsiębiorcze mieszczaństwo - reprezentowane w utworze przez żydowskiego bankiera Andermatta - stopniowo opanowywało życie gospodarcze i towarzyskie kurortów, lansując własne wartości i wzorce postępowania. Wnikliwe, pozbawione złudzeń spojrzenie autora ukazuje typowe dla mieszczaństwa tej epoki traktowanie tego rodzaju miejscowości jako poligonu doświadczalnego kreowania niektórych zjawisk, które będą cechowały społeczeństwo masowe: konsumpcjonizm, komercjalizacja sfery usług zdrowotnych, organizowanie wol­nego czasu na szeroką skalę, instrumentalne podejście do nauki, wszechobecna reklama. Wszystkie te zjawiska pisarz uważnie rejestruje. Za parawanem szablonowej historii zakaza­nej miłości Maupassant przekazuje nam także sporą dawkę wiedzy o uzdrowiskowym życiu fin de siècle, znajdującej potwierdzenie w opracowaniach naukowych poświęconych historii zdrojownictwa.

• Maja PAWŁOWSKA, La vérité et la vraisemblance, l'histoire et le roman dans quelques écrits théoriques du XVII^e siècle (Camus, d'Aubignac, Huet) 213

Streszczenie

PRAWDA A PRAWDOPODOBNOŚĆ, HISTORIA A POWIEŚĆ W KILKU PISMACH TEORETYCZNYCH XVII WIEKU (CAMUS, D'AUBIGNAC, HUET)

Rozwojowi siedemnastowiecznej powieści francuskiej towarzyszą pierwsze próby stworzenia poetyki tego gatunku. Teoretycy tacy jak Camus, d'Aubignac oraz Huet próbują określić status powieści na tle gatunków literackich uznawanych w doktrynie klasycznej. Punktem odniesienia tych rozważań jest pogląd Arystotelesa zawarty w Sztuce poetyckiej i ustalający re­lacje między prawdą, jako domeną historii, oraz nadrzędną wobec niej prawdopodobnością (vraisemblance), jako domeną poezji. Tworzący w pierwszej połowie wieku Camus pojęcie prawdy przenosi z historii na teksty zawarte w Piśmie Świętym oraz na wydarzenia, które zna z własnego doświadczenia i literacko transponuje. Prawdopodobności przyznaje rolę podrzęd­ną wobec chrześcijańskiej prawdy moralnej, określając tę pierwszą jako rodzaj łącznika lo­gicznego powieści. Tematykę z historii antycznej wyklucza z romansu. D'Aubignac rozgranicza historię i powieść. Uznając prawdę moralną historii antyku, wykazuje, że może ona istnieć w romansie. Akceptuje jednak powieści, których tematyka jest całkowicie zmyślona. Muszą one spełniać warunek prawdopodobności, którą krytyk rozumie jako wewnętrzną logikę dzie­ła i zgodność z ogólnie przyjętymi sądami. Huet, piszący w drugiej połowie wieku, powiela w swoich sądach koncepcję Arystotelesa, przyjmując, że powieść tematykę swoją powinna czerpać z historii antycznej. Prawdopodobność jest przedstawiona jako, nadrzędna wobec zda­rzeń historycznych, logiczna zasada konieczności, porządkująca i generalizująca historię oraz nadająca faktom znaczenie moralne.